|
در شهر سامره از كشور عراق، به
سال 1304 خ/ 1925 برابر شناسنامه و در شش 1302خ، در خانواده اي روحاني زاده
شده ام، پدرم حاج شيخ آقا بزرگ تهراني، نگارنده دايره المعارف بزرگ كتابشناسي
"الذريعه الي تصانيف الشيعه " هستند، و كار بزرگ ديگر ايشان "طبقات اعلام
الشيعه" مي باشد، كه نه ايشان و نه كارهاي ايشان نياز به تعريف ندارند مادرم
مريم خانم دختر آقا سيد احمد دماوندي، يكي از روحانيون روزگار خود بود، كه
فرزندان ايشان با نام خانوادگي آريان در تهران و ايران پراكنده هستند. پدرم
در كنار مشروطه خواهان بودند، پس از آنكه مشروطيت در مسير
دلخواه ايشان قرار
نگرفت، به اصطلاح سياست را بوسيده كنار گذاردند، و به دنبال انگيزه هاي ديگر
كه بيرون از اين گفتار است، به كار نگارش "ذريعه" و "طبقات" پرداختند و شهر
سامره را كه دور از هر غوغايي بود گزيده، در انزوا به كار
تحقيق پرداختند. من در
اين شهر چشم به جهان گشوده، تا ده سالگي درآنجا بودم. پدرم در 1354ق /1314 خ
براي آغاز به كار چاپ "ذريعه" به نجف رفته و من با خانواده راهي اين شهر
شديم.
كلاس ششم
ابتدايي را در مدرسه علوي ايرانيان در شهر نجف گذراندم. ضمن تحصيل در يك
دوزندگي به شاگردي مي پرداختم، ادبيات فارسي را نزد عمويم حاج محمد ابراهيم
بهشتي پور " جامع المقدمات" را نزد شاگردان پدر آموختم.
در1322 خ براي ادامه تحصيل نجف
را رها كرده به تهران آمدم. در مدرسه سپهسالار جاي گزيدم، كلاس دوازده ادبي
را همراه داوطلبان در مدرسه دارالفنون تهران گذراندم. و در خرداد 1327 خ از
شعبه معقول دانشكده معقول و منقول، كه امروز دانشكده الهيات خوانده مي شود،
با درجه ليسانس به اصطلاح فارغ التحصيل شدم، و به كار دبيري در شهرستان انزلي
پرداختم.
درانزلي يكي از همكارانم به نام
خديجه جاويدي را به همسري گزيدم، كه از اين همسر دو دختر به نامهاي نسرين و
شورا برايم بازمانده است. سفرم درانزلي طولي نكشيد، كه به رويداد 15 بهمن
1327 خ مصادف شد و پس از چندي
زندان كوتاه مدت به
تهران برگشتم. استادان گران سنگم در دانشكده نياز به معرفي ندارند، بل براي
تفاخر، از ايشان
نام مي برم: استاد بديع الزمان
فروزانفر، دكتر غلامحسين صديقي، استاد احمد بهمنيار، استاد سيد محمد مشكوه،
استاد فاضل قوني، استاد سيد محمدباقر سبزواري، استاد محمد تقي مدرس رضوي،
دكتر علي اكبر فياض، استاد راشد و جز آنان بودند.
نخستين استادم
در زمينه كتابشناسي پدربزرگوارم بودند كه 2-3 سالي پس از انتقال از سامره به
نجف، ايشان به چاپ "ذريعه" پرداختند و اين ناچيز به هنگام غياب برادر
بزرگوارم دكتر علي نقي، در كنار ايشان نشسته در غلط گيري چاپ، در ظاهر ياري
ايشان مي كردم و در واقع مرا به آموزش عملي اين رشته واداشته بودند. بدينگونه
به كار كتابشناسي كشانده شدم، و آموزش هاي نخستين را در محضر ايشان فرا
گرفتم. آنگاه كه به تهران آمدم، خدمت استادان اين فن ، برادربزرگم دكتر
علينقي منزوي رسيدم كه به فهرست كتابخانه مركزي دانشگاه تهران مي پرداختند و
كار هميشگي ايشان تحقيق و چاپ "ذريعه" بود و نيز استادان زنده ياد محمد تقي
دانش پژوه، استاد ايرج افشار كه عمرش دراز باد رسيدم، و در خدمت اين استادان
سه كار عمده را انجام دادم، فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه شخصي استاد مفتاح،
فهرست كتابخانه ملي ملك و سومين فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه مجلس شوراي ملي
بود. اين كارها چاپ شده اند.
حاصل كار من در
تهران چاپ چند مجلد از "ذريعه" پدرم بود و چند مجله فهرست از كتابخانه مجلس و
ملك. واز همه مهمتر نگارش و چاپ 6 مجلد "فهرست نسخه هاي خطي فارسي " نسخه
هايي كه عمدتا در ايران وجود داشت و يا فيلم نسخه هاي آن در ايران بود. اين
فهرست از سوي مركز فرهنگي ريالR.C.D
سالهاي 1348-1353 خ چاپ و منتشر شده است، كه در برگيرنده نزديك به پنجاه
هزار نسخه است.
اينجاست كه
احساس كردم براي فراهم ساختن "فهرست مشترك از همه نسخه هاي فارسي " لازم است
سفري به شبه قاره هند كنم. در پاييز 1356 خ سفرم را به پاكستان، افغانستان و
هند آغاز كردم، سفرم با هزينه شخصي بود و از راه زمين از زاهدان به كويته و
از آنجا به ديگر شهرهاي پاكستان و پيش از اقامتم در پاكستان سفري 45- 40 روزه
به افغانستان كردم.دربرگشت به پاكستان از سوي دولت وقت در "مركز تحقيقات
فارسي ايران و پاكستان " گمارده شده و به كار تحقيق در نسخه هاي خطي فارسي
پرداختم.
نزديك به شانزده
سال در پاكستان بودم، تا در پايان 1369 خ به علت پيري و فرتوتي و بيماريهاي
پياپي به تهران برگشتم. حاصل كارم در پاكستان نگارش و چاپ چهار مجلد "فهرست
نسخه هاي خطي كتابخانه گنج بخش " در سالهاي 1357- 1361 بود، كه تنها نسخه
هاي فارسي را در بر مي گيرد. و فهرست نسخه هاي عربي موجود در آن كتابخانه را
نيز فراهم ساخته و ماشين شده در انبار كتابخانه گنج بخش باقي گذاردم.
ديگر كارم در
اين دوره نگارش و چاپ "سعدي بر مبناي نسخه هاي پاكستان " است كه به مناسبت
هشتصدمين سالگرد سعدي1363 چاپ شده است.
كار اصلي من در
اين دوره نگارش و چاپ چهارده مجلد"فهرست مشترك نسخه هاي خطي فارسي پاكستان "،
مجلدهاي 1-13 در سالهاي 1362- 1370 خ بعلاوه مجلد چهاردهم كه چاپ شده 1375 خ
است كه در پيرامون 52 هزار نسخه را در بر دارد.
ديگر كارم در
پاكستان پايه گذاري نگارش "فهرستواره كتاب هاي فارسي " است كه تاكنون در
تهران، در مركز دائره المعارف بزرگ اسلامي دنبال مي شود.
در مدت اقامتم
در پاكستان سفري به هند كردم و پايه "فهرست مشترك نسخه هاي خطي فارسي در هند
" را با كمك استادن هندي گذاردم، كه در پي برگشتم آن كار نيز راكد ماند. ولي
از اين سفر هند نيز دست خالي برنگشتم. چرا كه فهرست نسخه هاي خطي فارسي در
كتابخانه هاي عمومي و آر شيو پتياله (پنجاب هند) را به جايي رساندم كه
بعدها به كوشش رايزني
فرهنگي ايران درهند، جناب سيد باقر ابطحي 1377 خ چاپ شده است.
كار ديگرم در
هند نظارت بر كار دانشجويان ايراني و استادان هندي بر نگارش فهرست هايي از
نسخه هاي خطي و فارسي در كتابخانه هاي هند بود، كه يك مجلد ضخيم آن را براي
بازبيني با خود به تهران آوردم. اين مجلد "فهرست نسخ خطي كتابخانه ناصريه
لكهنوي است كه هنوز چاپ نشده است.
پس از برگشت به
ميهن (زمستان 1369 خ) به "مركز دائره المعارف بزرگ اسلامي " و جناب آقاي سيد
كاظم بجنوردي مراجعه كردم و طرح "فهرستواره" را كه در پاكستان به اجرايش
پرداخته و نيمه كاره رها كرده بودم، با ايشان در ميان گذاردم. ايشان طرح
"فهرست مشترك كتابهاي جهان اسلام " را در دست داشتند، و من آن طرح آن را
درشرايط كنوني عملي نمي ديدم. دو طرف پذيرفتيم كه طرح "فهرستواره كتابهاي
فارسي " به عنوان جزئي از آن طرح دنبال كنيم. و چنين شد و اكنون با كمكهاي
فني و مالي دائره المعارف اين طرح در حال اجراست، و تاكنون چهار مجلد پخش شده
و مجلد 5 و 6 زير چاپ است.
دراين مركز
گذشته از پرداختن به "فهرستواره" و پاسخگويي به مراجعان بخش فهرست نويسي به
دو كار ديگر مي پرداختم:
الف- فهرستنويسي
از نسخه هاي خطي موجود در كتابخانه
ب- فهرستنويسي
از نسخه هاي عكسي اين كتابخانه
الف- فهرستنويسي از نسخه هاي خطي:
تا كنون 3 مجلد
فهرست از نسخه هاي خطي موجود در اين كتابخانه فراهم شده است كه مجلد يكم آن
به نام "فهرست نسخه هاي خطي مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي،گنجينه اهدائي
خاندان سلطان علي سلطاني به شيخ الاسلامي بهبهاني" تهران، 1377 خ،472ص+2 چاپ
شده است. اين مجموعه در برگيرنده 528 مجموعه خطي است كه 2250 عنوان كتاب و
رساله بزرگ و كوچك را در بر ميگيرد و چند حلقه فيلم. مجلد 2، 3 اين فهرست در
برگيرنده مجموعه خطي است كه زير چاپ است و شمار عنوان كتاب و رساله هاي بزرگ
و كوچك آن نياز به پايان رسيدن صفحه بندي اين دو مجلد و يا بررسي دارد كه وقت
گير است.
ب- فهرست
نويسي از نسخه هاي عكسي:
تا كنون 2 مجلد
فهرست از نسخه هاي عكسي موجود در اين كتابخانه فراهم شده است. مجلد يكم ويژه
نسخه هاي عكسي كتابخانه مشايخ در كرمان است كه در برگيرنده مجلد عكسي است و
شمار عنوان كتاب و رساله هاي بزرگ و كوچك است كه بسياري از رساله هاي آن در
هيچ يك از فهرستهاي چاپ ايران شناسايي نشده اند.
مجلد دوم فهرست
نسخه هاي عكسي موجود در اين كتابخانه، فهرست نسخه هاي عكسي است كه از
كتابخانه هاي درون و بيرون از ايران به تدريج گرد آمده است، شمار كل اين نسخه
ها نزديك به 8500 مجموعه عكسي است كه تاكنون روي هم 1540مجموعه از آنها فهرست
شده و آماده چاپ است، شمار عنوان ها نياز به بررسي بيشتر دارد.
اين گزارش را به
خواهش جناب آقاي عنايت الله مجيدي رئيس محترم كتابخانه به مناسبت به پايان
رسيدن دهمين سال خدمتم در مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي نوشتم، ورنه چيز
قابل عرضه اي نبود. شايد عذر پيري و ضعف قواي جسمي و ذهني بتواند كمبود ها
را قابل قبول براي بزرگانم كند. درپايان برخود واجب مي دانم كه ازامكاناتي كه
آن جناب و رئيس مركز دايره المعارف جناب سيد كاظم بجنوردي در اختيارم گذارده
اند سپاسگزاري كنم، كه"من لم يشكرالمخلوق لم يشكر الخالق" اگر مهرباني هاي
شما نبود، نيروي به پايان رسيده اين ناچيز، همين كارهاي ناقابل را نمي توانست
انجام دهد.
تاليفات و تصحيحات:
1- مصفي المقال
في مصنفي عمل الرجال، نگاشته شادروان حاج شيخ آقابزرگ تهراني، تصحيح و چاپ از
"اين المولف، احمد منزوي" تهران، 1355 خ، 626 ستون
2 تا 8- همكاري
با گروهي در نگارش و چاپ شش مجلد "فهرست كتابخانه مجلس شوراي ملي"، مجلدهاي
11 تا 16، سالهاي 1345- 1348خ، رويهم 2668 صفحه
9 تا 16- ويرايش
و چاپ هشت مجلد "الذريعه الي تصانيف الشيعه " كارارزنده زنده ياد پدرم.
مجلدهاي 16 تا 23، سالهاي 1346- 1354 خ، رويهم 3305 صفحه
17 تا 25-
همكاري با گروهي در نگارش " فهرست كتابخانه ملي ملك" مجلدهاي 1تا 9، سالهاي
1352- 1371 خ، رويهم 4206 صفحه
26 تا 31- نگارش
سيزده مجلد "فهرست نسخه هاي فارسي " مجلدهاي 1 تا 6، انتشارات ريالR.D.C
،
سالهاي 1348 - 1353 خ، رويهم 4726 صفحه
32 تا 34- تحرير
و تنظيم و تحشيه دو مجلد "ادبيات فارسي بر مبناي تاليف استوري " ترجمه و
تحرير بر گل روسي به روسي، مجلدهاي 1و2، سال 1362 خ، 1041 صفحه
35 تا 38- نگارش
چهار مجلد "فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه گنج بخش " اسلام آباد پاكستان (مركز
تحقيقات)، مجلدهاي 1-4، سالهاي 1375- 1361خ، رويهم 2513 صفحه
39- نگارش
"سعدي بر مبناي نسخه هاي خطي پاكستان" انتشارات مركز تحقيقات پاكستان سال
1363 خ، رويهم 219 صفحه
40 تا 52- نگارش
سيزده مجلد "فهرست مشترك نسخه هاي خطي فارسي پاكستان "، مركز تحقيقات
مجلدهاي 1-13، سالهاي 1362- 1370 خ
53- نگارش
"فهرست مشترك نسخه هاي خطي فارسي پاكستان" با اضافات و تجديد نظر، دكتر سيد
عارف نوشاهي، مركز تحقيقات اسلام آباد، 1375 خ، 945 صفحه
54 تا 57- نگارش
چهار مجلد "فهرستواره كتابهاي فارسي " سالهاي 1374- 1378 خ، با كمكهاي مالي و
فني مركز دايره المعارف، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي
58- فهرست نسخه
هاي خطي فارسي كتابخانه عمومي و آرشيو پتياله (پنجاب،هند)، انتشارات مركز
تحقيقات فارسي جمهوري اسلامي ايران، دهلي نو، 1376 خ ،203 صفحه
59- فهرست نسخه
هاي خطي مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي، تهران، 1377خ،472 صفحه
60- فهرست مشترك
نسخه هاي خطي فارسي علوم قرآني در ايران، انتشارات پيام آزادي تهران، 1378 خ،
214 صفحه
61- فهرست مشترك
نسخه هاي خطي فارسي علوم قرآني در پاكستان، انتشارات پيام آزادي، تهران، 266
صفحه
62- فهرستواره
كتابهاي فارسي، مجلد پنجم، سال 1379 خ، (3234 - 4168) با كمكهاي مالي و فني
دايره المعارف بزرگ، انتشارات انجمن آثار
|
